05-05-2012, 07:59 PM
Xuân Cang - Hành trình tìm mình
Thật ra cả cuốn sách này đã là một hành trình tìm mình của tôi, nên ở đây tôi chỉ xin nói những gì tâm đắc nhất. Tôi sinh giờ Thìn ngày 28 tháng 11 năm Nhâm Thân (25-12-1932). Cấu trúc Hà Lạc của tôi, quẻ Tiên thiên là Sơn Thiên Đại Súc, hỗ tiên thiên là Lôi Trạch Quy Muội. Tượng thiên nhiên nhuần thấm vào khí chất và cảm xúc văn chương của tôi là Núi, Trời, Lửa, Sấm chớp, Đầm hồ, Gió. Nghĩa quẻ Đại Súc là Tích chứa lớn. Người được quẻ này coi tượng quẻ thấy trên là Núi, dưới là Trời, núi mà chứa được trời thì sức chứa của nó thật lớn, nên gọi là Đại Súc. Lời quẻ nói rằng: Nếu biết tích chứa tài đức, cương kiện như Trời, thành thực, rực rỡ (nói về văn vẻ) như Núi, lại biết tích chứa mỗi ngày một mới, thì có thể vượt sông lớn, có ích cho đất nước. Tôi may mắn có hào chủ mệnh tốt là hào 4 quẻ Đại Súc. Lời hào 4 âm nói rằng: Biết ngăn cái ác ngay từ lúc đầu thì làm được điều tốt. (Đặc điểm quẻ Đại Súc là Lời quẻ thì nói về ý nghĩa Tích chứa, thuộc tượng Trời; lời hào thì nói về ý nghĩa Ngăn ngừa, thuộc tượng Núi). Thuở bé, cha tôi có ra Hà Nội xin thi sĩ Tản Đà cho tôi một quẻ Hà Lạc (xem bài Tản Đà, ánh chớp trong đêm thế kỷ), không biết ông Tản Đà nói cho cha tôi biết những gì, mà cho đến bây giờ, tôi còn nhớ những trận đòn dữ dội thời thơ ấu. Một lần chỉ vì chơi súng lông ngỗng (trò chơi trẻ nhà quê, dùng ống lông ngỗng làm ống phụt, vỏ dưa hấu làm đạn), hình như tôi vô ý bắn nhầm vào má một cô bé vào cửa hàng thuốc bắc của cha tôi, khi cô ra về, cha tôi nọc ra đánh một trận thừa sống thiếu chết. Và những trận đòn khác nữa, của cả cha lẫn mẹ. Bây giờ đọc lời hào 4 mới biết thì ra cha mẹ tôi đã ngăn cái ác cho tôi (mà là ngăn theo cách chằng cái gông cho con nghé còn non, mới nhú sừng - xem lời hào 4 quẻ Đại Súc). Không biết có phải do biết ngăn cái ác hay không, nhưng quả thật trong suốt cuộc đời về sau, tôi có chăm học hành hơn, ham đọc văn chương, ở trường nhà quê mà tìm mọi giá, mọi cách để có sách đọc. Năm 1946, do chiến tranh, tôi phải ngừng học. Nhưng sau đó, dù làm gì, ở đâu, không lúc nào tôi rời việc đọc, việc học thêm, coi trọng việc tu đức, luyện tài. Có lẽ vì vậy, cho đến nay, trong lý lịch tôi không có bằng cấp gì đáng kể, mà chỉ có hành động, những việc làm: Tôi đã làm thợ, đi lính, làm cán bộ công đoàn, viết văn, làm báo...
Năm 1992 tôi bắt đầu nghiên cứu Kinh Dịch. Năm 1994, do làm quen với giáo sư Nguyễn Hoàng Phương mà được đọc cuốn Bát tự Hà Lạc lược khảo của Học Năng, in năm 1974 ở Sài Gòn, bản sao chụp không biết lần thứ bao nhiêu, chữ nhoè nhạt, mờ mịt. Tôi kiên trì đọc và làm thử một bài toán Hà Lạc cho mình, thì từ những dòng chữ nhòe nhạt và mờ mịt ấy sáng lên trong tôi một cái nhìn người xưa đã tìm thấy từ mấy ngàn năm trước. Tôi bối rối và sung sướng phát hiện ra mình, những tượng Núi, Trời, Lửa, Gió đi vào văn tôi và hành trình cuộc đời cứ là rõ mồn một, chỉ cần nghe cái tên thôi đã thấy. Này là từ tượng Núi: Lên cao, Mạch nước, Trở lại Xam Khoè; Núi và Lửa: Suối Gang; Lửa: Trước lửa, Đêm hồng, Những ngày thường đã cháy lên. Này là từ một cái nhìn bao quát từ trên cao xuống (từ trời): Những vẻ đẹp khác nhau; những tác phẩm báo chí và lý luận về Công đoàn và Chính sách xã hội. Tượng Gió đi vào văn tôi thành những câu văn ruột:... Và một điều bất ngờ đã xảy ra. Một mùi thơm trinh khiết lạ lùng, quyện với mùi mồ hôi, mùi gió đồng, mùi tóc, tất cả choáng ngợp trong tôi, thấm đẫm trong tôi, như tất cả tinh hoa người nàng, đọng trong khoé mũi ấy, và chỉ chờ đợi tôi, chỉ cho tôi... Chính giữa lúc ấy, tiếng chuông chùa gióng lên vang vọng, đầy tràn trên cánh đồng hoàng hôn. Nàng bảo: “Nhớ đời nhé”. Vâng, đó là một buổi chiều nhớ đời. Bởi vì từ buổi chiều hôm đó, mỗi lần tiếng chuông âm vang lại xáo động, náo động lên trong tôi cái giây phút tôi đắm mình trong mùi hương của nàng, quyện trong hương đồng, gió đồng. (Nụ Hoa Cau. NXB Lao động - Hà Nội 1997 - tr. 17). Theo Phan Bội Châu, quẻ Đại Súc bảo tôi một câu vô cùng thấm thía rằng: Đọc lời Thoán nói về quẻ Đại Súc, chúng ta để ý bốn chữ: Đốc Thực (dày dặn, ý nói chứa trữ tài đức cho dày dặn) Huy Quang (sáng sủa). Người trong thiên hạ, nhiều hạng người thấy có huy quang mà không phải đốc thực, chứ không hạng người nào đã đốc thực mà không huy quang. Huy quang mà không đốc thực, thời chỉ là loè loẹt ở bề ngoài, trau chuốt những văn minh vỏ. Thế chẳng phải là chân chính huy quang... Nghĩa là đạo của tiểu nhân, tuy rực rỡ vậy mà ngày càng lần lần mất. Đó là tệ bệnh vì huy quang mà không đốc thực. Huy quang mà không đốc thực thời là huy quang giả. Đến như đốc thực mà nẩy ra huy quang, thời đạo đức ở trong mà văn thái hiện ở ngoài... Vậy nên, muốn thấy được chân chính huy quang, thời trước phải căn cứ ở nơi đốc thực. (Phan Bội Châu toàn tập. Nxb Thuận Hóa - Huế-1990. Tập 7 tr. 417). Khỏi phải nói thêm gì. Tôi đã nhờ một ông đồ viết to bốn chữ của đời tôi Đốc Thực Huy Quang, đóng khung treo trong phòng làm việc.
Trong lòng quẻ Đại Súc, có quẻ hỗ Lôi Trạch Quy Muội, nhắc nhở ta rằng trong mệnh của ta có chứa chất những lỗi lầm kiểu quy muội (sơ xuất khi gả em gái về nhà chồng), trong đó có cả những lỗi lầm đáng yêu theo kiểu Đế Ất quy muội (xem bài về Nguyên Ngọc). Hào chủ mệnh của tôi là hào 4 quẻ Đại Súc, ảnh hưởng trực tiếp của nó là hào 5 quẻ Quy Muội, đúng là hào Đế Ất quy muội. Chả thế mà tôi viết: Những người thua trận đáng yêu (Giải nhất thi bút ký báo Văn Nghệ 1962) kể chuyện những chiến sĩ quân đội phạm những lỗi đáng yêu khi tiến quân vào mặt trận khoa học, kỹ thuật. Và trong đời sống, tôi cũng phạm nhiều những lỗi lầm kiểu quy muội, đáng nhớ nhất là những sai sót thời kỳ làm báo. Làm anh Tổng biên tập báo thường phải quyết định trong giây phút: có đưa thông tin này không, thậm chí có đưa câu này lên báo không, trong cái phút ấy, không được phép mắc lỗi quy muội. Tôi đã có sơ xuất đưa lên báo câu này: Khi cái mái nhà dột thì việc quét tước bên dưới là vô ích.
Một phần đời tôi là hoạt động công đoàn. Hành trình đó đã được ghi trong cấu trúc Hà Lạc của tôi: quẻ hậu thiên Thiên Hỏa Đồng Nhân. Thiên là Trời. Hỏa là Lửa. Tượng quẻ là Lửa sáng dưới Trời. Đồng Nhân là Cùng Người. Hào chủ mệnh là hào 1 quẻ Đồng Nhân: Ra khỏi cửa để cùng chung với người thì không lỗi. Toán Hà Lạc giải: Cải cách tốt. Lời giải cho mệnh hợp cách là: Khoan dung, chí công vô tư. Tất cả những ý tứ đó đã đi vào những chặng đường đời của tôi. Khi chưa biết mình có quẻ Đồng nhân, tôi nói đùa với đồng nghiệp là cán bộ công đoàn: Hình như mình sinh ra để hoạt động quần chúng. Nhưng hóa ra không phải chuyện đùa. Năm 1980, năm bắt đầu quẻ Đồng Nhân, tôi giúp anh Hoàng Quốc Việt làm cuốn hồi ký Chặng đường nóng bỏng. Năm 1982 làm báo Lao Động. Năm 1985 làm tổng biên tập báo, để đến năm sau, 1986, cùng mọi người đi vào cuộc cải cách, tham gia đổi mới báo chí mà mọi người đều biết. Năm 1989 tham gia cơ quan lãnh đạo Công đoàn Việt Nam, phụ trách công tác lý luận, làm chủ nhiệm một đề tài nghiên cứu lý luận cấp nhà nước. Đây cũng là những năm tôi làm những cuốn tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện vừa được bạn đọc biết đến: Những ngày thường đã cháy lên, Con bé mùa thu vàng, Dấn thân, Nụ hoa cau... Và cuốn sách tôi đang làm đây: Tám chữ Hà Lạc... mà kết thúc của nó là một số chân dung nhà văn soi chiếu bằng Hà Lạc. Quẻ Thiên Hỏa Đồng Nhân có quẻ Hỗ là Thiên Phong Cấu. Thiên là Trời. Phong là Gió. Cấu là Gặp gỡ. Tượng quẻ là làn gió đi lang thang dưới trời, nên có nhiều cuộc gặp gỡ không hẹn trước. Cũng đúng là những năm này tôi đi lang thang khắp nơi trong nước và nhiều nơi nước ngoài, có lần đi lang thang đến cả nhà thờ lớn Va-ti-căng, đứng hàng giờ ngoài sân lớn, để cho chim bồ câu đến đậu trên vai, ngắm khách du lịch cũng lang thang đến đây, từ khắp nơi trên thế giới. Và cũng đúng là trong những năm này, có nhiều cuộc gặp gỡ bất ngờ, sẽ để lại dấu ấn suốt đời.
Thật ra cả cuốn sách này đã là một hành trình tìm mình của tôi, nên ở đây tôi chỉ xin nói những gì tâm đắc nhất. Tôi sinh giờ Thìn ngày 28 tháng 11 năm Nhâm Thân (25-12-1932). Cấu trúc Hà Lạc của tôi, quẻ Tiên thiên là Sơn Thiên Đại Súc, hỗ tiên thiên là Lôi Trạch Quy Muội. Tượng thiên nhiên nhuần thấm vào khí chất và cảm xúc văn chương của tôi là Núi, Trời, Lửa, Sấm chớp, Đầm hồ, Gió. Nghĩa quẻ Đại Súc là Tích chứa lớn. Người được quẻ này coi tượng quẻ thấy trên là Núi, dưới là Trời, núi mà chứa được trời thì sức chứa của nó thật lớn, nên gọi là Đại Súc. Lời quẻ nói rằng: Nếu biết tích chứa tài đức, cương kiện như Trời, thành thực, rực rỡ (nói về văn vẻ) như Núi, lại biết tích chứa mỗi ngày một mới, thì có thể vượt sông lớn, có ích cho đất nước. Tôi may mắn có hào chủ mệnh tốt là hào 4 quẻ Đại Súc. Lời hào 4 âm nói rằng: Biết ngăn cái ác ngay từ lúc đầu thì làm được điều tốt. (Đặc điểm quẻ Đại Súc là Lời quẻ thì nói về ý nghĩa Tích chứa, thuộc tượng Trời; lời hào thì nói về ý nghĩa Ngăn ngừa, thuộc tượng Núi). Thuở bé, cha tôi có ra Hà Nội xin thi sĩ Tản Đà cho tôi một quẻ Hà Lạc (xem bài Tản Đà, ánh chớp trong đêm thế kỷ), không biết ông Tản Đà nói cho cha tôi biết những gì, mà cho đến bây giờ, tôi còn nhớ những trận đòn dữ dội thời thơ ấu. Một lần chỉ vì chơi súng lông ngỗng (trò chơi trẻ nhà quê, dùng ống lông ngỗng làm ống phụt, vỏ dưa hấu làm đạn), hình như tôi vô ý bắn nhầm vào má một cô bé vào cửa hàng thuốc bắc của cha tôi, khi cô ra về, cha tôi nọc ra đánh một trận thừa sống thiếu chết. Và những trận đòn khác nữa, của cả cha lẫn mẹ. Bây giờ đọc lời hào 4 mới biết thì ra cha mẹ tôi đã ngăn cái ác cho tôi (mà là ngăn theo cách chằng cái gông cho con nghé còn non, mới nhú sừng - xem lời hào 4 quẻ Đại Súc). Không biết có phải do biết ngăn cái ác hay không, nhưng quả thật trong suốt cuộc đời về sau, tôi có chăm học hành hơn, ham đọc văn chương, ở trường nhà quê mà tìm mọi giá, mọi cách để có sách đọc. Năm 1946, do chiến tranh, tôi phải ngừng học. Nhưng sau đó, dù làm gì, ở đâu, không lúc nào tôi rời việc đọc, việc học thêm, coi trọng việc tu đức, luyện tài. Có lẽ vì vậy, cho đến nay, trong lý lịch tôi không có bằng cấp gì đáng kể, mà chỉ có hành động, những việc làm: Tôi đã làm thợ, đi lính, làm cán bộ công đoàn, viết văn, làm báo...
Năm 1992 tôi bắt đầu nghiên cứu Kinh Dịch. Năm 1994, do làm quen với giáo sư Nguyễn Hoàng Phương mà được đọc cuốn Bát tự Hà Lạc lược khảo của Học Năng, in năm 1974 ở Sài Gòn, bản sao chụp không biết lần thứ bao nhiêu, chữ nhoè nhạt, mờ mịt. Tôi kiên trì đọc và làm thử một bài toán Hà Lạc cho mình, thì từ những dòng chữ nhòe nhạt và mờ mịt ấy sáng lên trong tôi một cái nhìn người xưa đã tìm thấy từ mấy ngàn năm trước. Tôi bối rối và sung sướng phát hiện ra mình, những tượng Núi, Trời, Lửa, Gió đi vào văn tôi và hành trình cuộc đời cứ là rõ mồn một, chỉ cần nghe cái tên thôi đã thấy. Này là từ tượng Núi: Lên cao, Mạch nước, Trở lại Xam Khoè; Núi và Lửa: Suối Gang; Lửa: Trước lửa, Đêm hồng, Những ngày thường đã cháy lên. Này là từ một cái nhìn bao quát từ trên cao xuống (từ trời): Những vẻ đẹp khác nhau; những tác phẩm báo chí và lý luận về Công đoàn và Chính sách xã hội. Tượng Gió đi vào văn tôi thành những câu văn ruột:... Và một điều bất ngờ đã xảy ra. Một mùi thơm trinh khiết lạ lùng, quyện với mùi mồ hôi, mùi gió đồng, mùi tóc, tất cả choáng ngợp trong tôi, thấm đẫm trong tôi, như tất cả tinh hoa người nàng, đọng trong khoé mũi ấy, và chỉ chờ đợi tôi, chỉ cho tôi... Chính giữa lúc ấy, tiếng chuông chùa gióng lên vang vọng, đầy tràn trên cánh đồng hoàng hôn. Nàng bảo: “Nhớ đời nhé”. Vâng, đó là một buổi chiều nhớ đời. Bởi vì từ buổi chiều hôm đó, mỗi lần tiếng chuông âm vang lại xáo động, náo động lên trong tôi cái giây phút tôi đắm mình trong mùi hương của nàng, quyện trong hương đồng, gió đồng. (Nụ Hoa Cau. NXB Lao động - Hà Nội 1997 - tr. 17). Theo Phan Bội Châu, quẻ Đại Súc bảo tôi một câu vô cùng thấm thía rằng: Đọc lời Thoán nói về quẻ Đại Súc, chúng ta để ý bốn chữ: Đốc Thực (dày dặn, ý nói chứa trữ tài đức cho dày dặn) Huy Quang (sáng sủa). Người trong thiên hạ, nhiều hạng người thấy có huy quang mà không phải đốc thực, chứ không hạng người nào đã đốc thực mà không huy quang. Huy quang mà không đốc thực, thời chỉ là loè loẹt ở bề ngoài, trau chuốt những văn minh vỏ. Thế chẳng phải là chân chính huy quang... Nghĩa là đạo của tiểu nhân, tuy rực rỡ vậy mà ngày càng lần lần mất. Đó là tệ bệnh vì huy quang mà không đốc thực. Huy quang mà không đốc thực thời là huy quang giả. Đến như đốc thực mà nẩy ra huy quang, thời đạo đức ở trong mà văn thái hiện ở ngoài... Vậy nên, muốn thấy được chân chính huy quang, thời trước phải căn cứ ở nơi đốc thực. (Phan Bội Châu toàn tập. Nxb Thuận Hóa - Huế-1990. Tập 7 tr. 417). Khỏi phải nói thêm gì. Tôi đã nhờ một ông đồ viết to bốn chữ của đời tôi Đốc Thực Huy Quang, đóng khung treo trong phòng làm việc.
Trong lòng quẻ Đại Súc, có quẻ hỗ Lôi Trạch Quy Muội, nhắc nhở ta rằng trong mệnh của ta có chứa chất những lỗi lầm kiểu quy muội (sơ xuất khi gả em gái về nhà chồng), trong đó có cả những lỗi lầm đáng yêu theo kiểu Đế Ất quy muội (xem bài về Nguyên Ngọc). Hào chủ mệnh của tôi là hào 4 quẻ Đại Súc, ảnh hưởng trực tiếp của nó là hào 5 quẻ Quy Muội, đúng là hào Đế Ất quy muội. Chả thế mà tôi viết: Những người thua trận đáng yêu (Giải nhất thi bút ký báo Văn Nghệ 1962) kể chuyện những chiến sĩ quân đội phạm những lỗi đáng yêu khi tiến quân vào mặt trận khoa học, kỹ thuật. Và trong đời sống, tôi cũng phạm nhiều những lỗi lầm kiểu quy muội, đáng nhớ nhất là những sai sót thời kỳ làm báo. Làm anh Tổng biên tập báo thường phải quyết định trong giây phút: có đưa thông tin này không, thậm chí có đưa câu này lên báo không, trong cái phút ấy, không được phép mắc lỗi quy muội. Tôi đã có sơ xuất đưa lên báo câu này: Khi cái mái nhà dột thì việc quét tước bên dưới là vô ích.
Một phần đời tôi là hoạt động công đoàn. Hành trình đó đã được ghi trong cấu trúc Hà Lạc của tôi: quẻ hậu thiên Thiên Hỏa Đồng Nhân. Thiên là Trời. Hỏa là Lửa. Tượng quẻ là Lửa sáng dưới Trời. Đồng Nhân là Cùng Người. Hào chủ mệnh là hào 1 quẻ Đồng Nhân: Ra khỏi cửa để cùng chung với người thì không lỗi. Toán Hà Lạc giải: Cải cách tốt. Lời giải cho mệnh hợp cách là: Khoan dung, chí công vô tư. Tất cả những ý tứ đó đã đi vào những chặng đường đời của tôi. Khi chưa biết mình có quẻ Đồng nhân, tôi nói đùa với đồng nghiệp là cán bộ công đoàn: Hình như mình sinh ra để hoạt động quần chúng. Nhưng hóa ra không phải chuyện đùa. Năm 1980, năm bắt đầu quẻ Đồng Nhân, tôi giúp anh Hoàng Quốc Việt làm cuốn hồi ký Chặng đường nóng bỏng. Năm 1982 làm báo Lao Động. Năm 1985 làm tổng biên tập báo, để đến năm sau, 1986, cùng mọi người đi vào cuộc cải cách, tham gia đổi mới báo chí mà mọi người đều biết. Năm 1989 tham gia cơ quan lãnh đạo Công đoàn Việt Nam, phụ trách công tác lý luận, làm chủ nhiệm một đề tài nghiên cứu lý luận cấp nhà nước. Đây cũng là những năm tôi làm những cuốn tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện vừa được bạn đọc biết đến: Những ngày thường đã cháy lên, Con bé mùa thu vàng, Dấn thân, Nụ hoa cau... Và cuốn sách tôi đang làm đây: Tám chữ Hà Lạc... mà kết thúc của nó là một số chân dung nhà văn soi chiếu bằng Hà Lạc. Quẻ Thiên Hỏa Đồng Nhân có quẻ Hỗ là Thiên Phong Cấu. Thiên là Trời. Phong là Gió. Cấu là Gặp gỡ. Tượng quẻ là làn gió đi lang thang dưới trời, nên có nhiều cuộc gặp gỡ không hẹn trước. Cũng đúng là những năm này tôi đi lang thang khắp nơi trong nước và nhiều nơi nước ngoài, có lần đi lang thang đến cả nhà thờ lớn Va-ti-căng, đứng hàng giờ ngoài sân lớn, để cho chim bồ câu đến đậu trên vai, ngắm khách du lịch cũng lang thang đến đây, từ khắp nơi trên thế giới. Và cũng đúng là trong những năm này, có nhiều cuộc gặp gỡ bất ngờ, sẽ để lại dấu ấn suốt đời.